تفکر خلاق و حل مسأله | شگفتی کودکانه و حل خلاقانه مسئله

همه‌ی ‌ما به دوران کودکی خود فکر کرده ایم.

پدر و مادر و یا پدربزرگ و مادربزرگ بودن گاهی باعث می شود که جنبه کودکانه خود را دوباره مرور کنیم: می توانیم با عروسک ها بازی کنیم، لباس پادشاهان و ملکه ها را بپوشیم، با “افراد بد” روی زمین مبارزه کنیم و به حیوانات عروسکی خود بیاموزیم که بخوانند.   گاهی دلمان می خواهد مخفیانه بازی کنیم، به قوطی لگد بزنیم، شاهکارهایی با Lego طراحی کنیم و داستان های  ماجراجویانه خلق کنیم.

هر کودکی را تماشا کنید، از عمق تخیل او شگفت زده خواهید شد. آخرین باری که از تخیل خود استفاده کردید یا شگفت زده شدید چه زمانی بود؟  آیا دنیای ما آنقدر پیچیده و ترسناک شده است که فراموش کرده ایم زمانی برای بازی پیدا کنیم؟  آیا مشکلاتی که با آن مواجه می شویم دلهره آور و مبهم هستند؟ آیا نسبت به فرآیند تفکر خلاق و حل مسأله شناختی داریم ؟

اکنون بیایید نگاه عمیق‌تری به فرآیند خلاقیت بیندازیم و سعی کنیم با بازیابی تخیل خود، آن مشکلات پیچیده را حل کنیم.

راه کار های تفکر خلاق در مواجهه با مشکل و توانایی تفکر خلاق و حل مسأله

انواع مشکل (دغدغه):

• مشکل منحصر به فرد :  مشکلی که شما هرگز با آن مواجه نشده اید و هیچ تجربه ای درباره ی آن و یا چگونگی برخورد با آن ندارید.

• مشکل مبهم : نوعی از مشکل که شما نمی توانید به سادگی آن را تعریف کنید. درواقع می دانید که وجود دارد، اما نمی توانید آن را در قالب کلمات بیان کنید.

• مشکل پیچیده: مشکلی که لایه های زیادی دارد و ممکن است به سادگی و به تنهایی نتوانید آن را حل کنید.

آیا می توانید به مشکلی در زندگی خود در خانه، محل کار یا مدرسه فکر کنید که در یکی از این دسته بندی ها قرار گیرد؟  (سعی کنید به یاد بیاودید و سپس به خواندن ادامه دهید.)

حل خلاقانه ی مسأله (CPS)، راهی برای نجات!

حل خلاقانه مسئله (CPS) چیست؟

حل خلاقانه مسأله که از قدرت تفکر خلاق ذهن ما سر چشمه می گیرد، به طور خاص طراحی شده تا به ما کمک کند که به مشکلات پیچیده خود با روشی نو نگاه کنیم. 

 اگر یاد بگیریم که چگونه از روش حل خلاقانه مسئله (CPS) استفاده کنیم، می‌توانیم در همه ی  زمینه‌های زندگی خود برتر باشیم ( مهم نیست که چه کسی هستیم یا کجا زندگی می‌کنیم.)

پس چرا یاد نمی گیریم؟

در مرحله ی اول باید با جمع آوری داده ها و بینش در مورد مشکل، وضعیت را ارزیابی کنیم، تا بتوان مشکلی که قرار است با آن مقابله کنیم را به خوبی درک کنیم.

در مرحله بعد، سه مرحله کلی برای CPS وجود دارد:

1.  شفاف سازی
2. تبدیل
3. پیاده سازی

 این سه مرحله منعطف هستند و ما می توانیم آن ها را در هر برهه از مشکل خود بودیم، به کار بگیریم.  CPS خطی نیست و ممکن است لازم باشد که مراحل آن را چندین بار تکرار کنیم.

مرحله شفاف‌سازی :

این مرحله یک  نمای کلی به ما می دهد و معمولا باید با پرسش هایی آن را آغاز کنیم. باید از خودمان بپرسیم:

وقتی صحبت از مشکل مورد نظر می شود :

۱- اهداف و آرزوهای من چیست؟

۲- دیدگاه کلی من برای حل این مشکل پیچیده چیست؟ 

۳- به چه چیزی امیدوار هستم؟

۴- با چه موانع و مسائل خاصی رو به رو هستم؟

مرحله تبدیل :

در این مرحله ما شروع به کندوکاو برای پیدا کردن راه حل می کنیم.  از خودمان می پرسیم:

۱- چه کارهایی می توانیم انجام دهیم؟  تا جایی که می توانیم باید ایده هایمان برای حل مشکل را مطرح کنیم.  هیچ ایده ای احمقانه یا اشتباه نیست.  می توانیم آن را با دیگران نیز در میان بگذاریم و از آن ها کمک بخواهیم. حتی می توانید از «طوفان فکری» کمک بگیریم.

۲-امیدوار کننده ترین ایده ها کدامند؟  پس از مطرح کردن ایده ها، شروع به محدود کردن آن ها می کنیم و بررسی می کنیم تا ببینیم: کدام یک از آن ها بیشتر امکان پذیر است؟  کدام قابل اجراست؟

مرحله پیاده سازی :

این مرحله ایده  و راه حل ما، که در مراحل پیش به آن ها رسیدیم را به واقعیت تبدیل می کند، از خودمان می پرسیم:

1. چه عواملی (خارجی یا داخلی) بر اجرای راه حل من تأثیر می گذارد؟ 
2. چگونه عوامل مختلفی که بر اجرای ایده ها و راه حل های من تاثیر می گذارند را کنترل کنم؟ (این ممکن است به این معنی باشد که باید فرآیند CPS را با هدف جدیدی، در ذهن خود شروع کنیم).

و حالا…  برای دستیابی به راه حل خلاقانه جدید خود یک اقدام عملی در نظر می گیریم.

 ممکن است در طول این فرآیند مواقعی وجود داشته باشد که ما احساس ناامیدی کنیم و به نظر بیاید که از توانایی تفکر خلاق و حل مسأله بر خوردار نیستیم.  بنابراین، در اینجا چند یادآوری وجود دارد:

نباید تصور کنیم که مشکل را کاملا درک کرده ایم. 

ممکن است زوایای مختلفی وجود داشته باشد که لازم است به آن ها نگاه کنیم و شاید افرادی باشند که بتوانند به ما کمک کنند. 

می توانیم راه های مختلفی را برای حل دوباره ی  مشکل خود در نظر بگیریم.  «انیشتین» معتقد بود که فرمول بندی یک مسئله اغلب کلید حل آن است.

نباید با اولین ایده ای که به ذهنمان می رسد پیش برویم !  ممکن است وسوسه انگیز باشد که با اولین ایده خلاقانه ای که ایجاد کرده ایم، وارد عمل شویم، اما بهتر است به ایده پردازی ادامه دهیم! 

قبل از انتخاب ایده هایی که می خواهیم با آن پیش برویم، بهتر است ایده های طوفان فکری را ادامه دهیم، چون ممکن است با ادامه دادن آن ها چیزهای جدیدی کشف کنیم.  لینوس پاولینگ، برنده دو جایزه نوبل، اظهار داشت که بهترین راه برای رسیدن به یک ایده خوب، ارائه ایده های زیاد است.

اگر فوراً پیشرفتی نداشتیم نباید نگران شویم، باید با خودمان و تیم مان صبورانه رفتار کنیم.

احساس گیر افتادن می کنید؟  کمی استراحت کنید، یک کار سرگرم کننده انجام دهید، به پیاده روی بروید یا یک فنجان قهوه بنوشید. 

ما هرگز نمی دانیم چه زمانی به ما الهام می شود. شاید زمانی که دوش می گیریم یا وقتی که  مشغول  یک رانندگی طولانی مدت  هستیم.

در عملی کردن ایده ها نباید عجله کنیم! ممکن است این ایده را دوست داشته باشیم، اما بهتر است ابتدا ببینیم که آیا می‌تواند راه حل ما باشد یا خیر!  باید آن را تست و اصلاح کنیم. 

بهتر است به یاد داشته باشیم که ممکن است در طول مسیر با شکست مواجه شویم‌ و این کاملا طبیعی است. پس بهتر است آن را در آغوش بگیریم و از آن بیاموزیم!

مهمتر از همه: باید به تخیل و حس شگفتی خود بچسبیم. 

یکی از مهم ترین راه های تقویت حس تخیل، خلق کردن است… خلق کردن هرچیزی، در هر زمینه ای که شما به آن علاقه دارید: خلق یک سازه با لگو، ساخت یک ظرف یا مجسمه با گِل، نوشتن چند خط از ذهنتان و….

اما نکته ی کلیدی اینجاست که درست کردن و ساختن لذت بخش ترین کار برای انسان است، بنابراین وقتی به آن روی می آوریم همه ی تمرکزمان را به کار می گیریم تا بهترین را به وجود آوریم و همین باعث می شود که هم ذهن خود را از دیگر مسائل آزاد کنیم و هم تمرکز بیشتری داشته باشیم… علاوه بر آن اگر کاری که می کنیم ذهن و دستمان را هم زمان درگیر کند، باعث ایجاد یک سیستم هماهنگ و متمرکز در بدن ما می شود.

منابع

اسکات، جیناماری و لریتس، لایل و مامفورد، مایکل.  (2004). 

اثربخشی آموزش خلاقیت: مروری کمی.  مجله تحقیقات خلاقیت.  16. 361-388.  10.1207/s15326934crj1604_1.